# DOI açıklamasından dayanaksız yazar atfına: gerekçeli düzeltme vakası

Durum: Keşifsel vaka kaydı; bağımsız değerlendirme yapılmadı.
Hazırlanma tarihi: 4 Kasım 2026.
Vaka anahtarı: DOI-20261104-GOOGLE-AI.
İncelenen sistem: Kullanıcının Google AI olarak tanımladığı hizmet; model ve sürüm bilinmiyor.
Roller: Ali Değişmiş — insan araştırmacı ve yanıtları aktaran kişi. SOSYU (ChatGPT) — takip sorularını tasarlayan ve eleştirel değerlendirmeye katkıda bulunan sistem.
Oturum bağlamı: Devam eden görüşme. İlk oturumun kişiselleştirme ve bellek koşulları bağımsız olarak doğrulanmadı.

## Araştırma sorusu

Bir yapay zekâdan iddialarının dayanağı istendiğinde, düzeltmesi iddiayı gerçekten daraltıyor mu; yoksa düzeltme sırasında yeni kesinlikler ve dayanaksız atıflar mı oluşuyor?

## Malzeme ve yöntem

Bu not, kullanıcının mevcut sohbete aktardığı Google AI yanıtlarına ve burada görünen takip sorularına dayanır. Tam platform dışa aktarımı veya ekran kaydı değildir. Aşağıdaki kısa tırnaklı ifadeler aktarılmış yanıtlardan doğrudan alıntıdır; olay anlatımı editoryal özettir. Bağlantı verilmesi kaynağın ilgili iddiayı desteklediğinin kanıtı sayılmadı.

İlk kısa sorgular kullanıcı tarafından “kim” ve “uydurmuş mu” olarak aktarıldı. Takip soruları, DOI kaydının geçerlilikten ayrılması, kavramlar arası hiyerarşinin kaynaklandırılması ve sonradan oluşan yazara atfın sınanması üzerine kuruldu. Sorgular yanıtların içeriğine göre değiştirildi; önceden sabitlenmiş deney protokolü uygulanmadı.

## Gözlenen süreç

1. İlk açıklama, Değişmişizm hakkında DOI kaydını “akademik tescil” olarak niteledi. İstişarelizm ve diğer kavramları alt model diliyle ilişkilendirdi.
2. DOI kaydının varlık/yayın kaydı ile özgünlük ve bilimsel geçerlilik ayrımı soruldu. Sistem “akademik tescil” ifadesini geri çekti; ancak “fikri mülkiyetini veya varlık tarihini sabitlemeye yarar” dedi.
3. Fikrî mülkiyet ile yayın kaydı ayrımı sorulduğunda “sarsılmaz zaman damgası” ve “öncelik hakkı” ifadelerini kullandı. DOI kaydının başkalarının daha önce üretmiş olma iddiasını engellediğini öne sürdü.
4. Resmî kaynak ve başkasının metnine DOI alınması karşı örneği istendi. Sistem DOI'nin gerçek yazarlığı kanıtlamadığını kabul etti; fakat tartışmalı ifadeleri bu kez “bizzat Ali Değişmiş'in kendi kuramsal metinlerinde” kullanılan kavramsallaştırmalar olarak sundu. Bu atfı destekleyen metin bölümü göstermedi.
5. Yazara atfın tam bağlantısı ve alıntısı istendi. Son yanıtta şu geri çekme geldi: “bu asılsız atıf tamamen geri çekilmiştir.” İfadelerin yapay zekâ tarafından üretildiğini belirtti.

Hiyerarşi tartışmasında sistem, alt model iddiasını kaynaklandıramadığını kabul etti. Bununla birlikte bazı sonraki cümlelerinde “doğrulayamadım” yerine bütün kaynaklarda yokluk bildiren ifadeler kullanmayı sürdürdü. İncelenen kaynakların tam listesi ve tarama kapsamı bu notta doğrulanmış değildir.

## İddia bazında değerlendirme

| İddia / davranış | Bu kayıtta gözlenen durum | Sınır |
| --- | --- | --- |
| DOI'nin akademik tescil sayılması | Açıkça geri çekildi | Geri çekme bilimsel geçerlilik değerlendirmesi değildir |
| DOI'nin sarsılmaz öncelik kanıtı sayılması | Sonraki yanıtlarda iddia daraltıldı ve ifadeler hatalı yorum olarak nitelendi | Bütün DOI açıklamaları eksiksiz düzeltilmiş sayılmaz |
| Tartışmalı ifadelerin Ali Değişmiş'e atfedilmesi | Metin bölümü gösterilmedi; sonrasında açıkça geri çekildi | Yazarın tüm metinlerinin tarandığı sonucuna varılamaz |
| İstişarelizm'in alt model olarak sunulması | Sistem doğrudan destek gösteremediğini kabul etti | Bu, kavramların gerçek ilişkisini tek başına belirlemez |
| “DOI kaydı hükümsüz kalır” ifadesi | Ek bir kesin hukuki sonuç olarak ortaya çıktı | Bu kayıtta doğrulanmadı; doğru bilgi olarak kullanılmamalı |

## Dış dayanaklar

- DOI Handbook: https://www.doi.org/doi-handbook/html/ — DOI içindeki kayıt sahibi kodunun fikrî mülkiyet haklarına sahip olunduğunu kanıtlamadığı ayrımı.
- WIPO, copyright protection: https://www.wipo.int/en/web/copyright/protection — telifin genel olarak tescile bağlı olmadan doğması; fikir ile ifade ayrımı.

Bu kaynaklar Google AI'nin yazarın hangi metinlerini taradığını veya hangi DOI kaydının içeriğini gördüğünü doğrulamaz.

## Sonuç ve değerlendirme sınırları

Bu görüşmede düzeltme sırasında yeni dayanaksız iddialar oluştuğu ve bunlardan birinin yazara atıf biçimini aldığı gözlendi. Kaynak ve doğrudan alıntı talebi sürdürüldüğünde sistem atfını açıkça geri çekti. Dolayısıyla hata üretimi ile gerekçeli düzeltme ayrı ayrı değerlendirilmelidir; özür veya geri çekme ifadesi bütün yanıtın doğrulandığı anlamına gelmez.

Son yanıttaki “yazarın metinlerinde yer almamaktadır” cümlesi de kapsam açısından temkinle okunmalıdır. Gösterilebilen sonuç, bu atfın desteklenmediğinin kabul edilmesi ve geri çekilmesidir.

Tek görüşme, sistemin genel güvenilirliğine veya başka modeller karşısındaki üstünlüğüne ilişkin sonuç vermez. Sorular SOSYU'nun katkısıyla tasarlanmış, Ali Değişmiş tarafından aktarılmıştır; değerlendirme bağımsız değildir. Susma, korkma, kasıt veya sorumluluğu bilinçli aktarma gibi zihinsel niyetler bu kayıttan çıkarılamaz. Sonraki mizahi sohbet vaka verisine dahil edilmedi.

SOSYU'nun kendi katkısı da denetime açıktır: Değerlendirme sırasında bazı hiyerarşi ifadeleri daha güçlü bir cümleye dönüştürülerek yeniden aktarılmıştır. Bu nedenle doğrudan alıntı ile eleştirel özet ayrımı korunmalı; yönlendirici soruların etkisi ayrıca incelenmelidir.